Het participatieluik in een inburgeringstraject, dat is een win-win. Voor de inburgeraar: die kan een netwerk opbouwen, de ontvangende samenleving beter leren kennen en Nederlands oefenen. Maar ook voor de samenleving zelf. “Door het verhaal van anderstaligen persoonlijk te horen in plaats van het in de krant te lezen komt het veel meer binnen. Dat helpt ons als mens. Er bestaat niet zoiets als ‘de migrant’. Die groep is net zo divers als onze hele samenleving dat is. En door samen een activiteit te doen begrijp je dat echt veel beter.” zegt Mariëlle De Bolle, verantwoordelijke bij Tutti in Merksem.
Organisaties die een participatiekans aanbieden dragen niet alleen bij aan de succesvolle integratie van nieuwkomers. Ze spelen ook een waardevolle rol in de samenleving als geheel. Én als een organisatie zich openstelt als participatiekans, kan die er ook veel van leren. Een participatiekans aanbieden doe je namelijk niet alleen; Atlas ondersteunt je op vlak van taal en diversiteit, en versterkt op die manier je werking.
Wat is het participatietraject?
Nieuwkomers moeten hun leven opnieuw opbouwen. Ze zitten met veel vragen: wat kan ik doen in mijn gemeente en stad? Waar kan ik mijn hobby’s uitoefenen? Daarnaast hebben alle mensen de nood om te weten wie naast hen leeft; wie zijn mijn buren? Op al die dingen biedt het participatietraject een antwoord. Wat is dat dan juist, het participatietraject?
Nieuwkomers die in België aankomen, kunnen of moeten een inburgeringstraject volgen. (*) Dat traject bestaat uit 4 delen. Lessen over het leven in België, lessen Nederlands, begeleiding naar werk én een participatie- en netwerktraject.
Sinds 1 januari 2023 doen inburgeraars een participatietraject. Inburgeraars nemen deel aan 1 of meerdere activiteiten van minimum 40 uur in totaal, waar ze hun Nederlands kunnen oefenen en hun netwerk kunnen uitbreiden. Zo komen ze buiten hun vertrouwde kring in contact met de samenleving. Het kortetermijneffect is dat ze zich deel voelen van een groep. Op lange termijn gaat het om kennismaken met organisaties en werkingen die ook later in het leven interessant kunnen zijn. Die 40 uur is een eerste stap in de kennismaking met vrijetijdsactiviteiten. De invulling ervan wordt door de inburgeraar samen met hun begeleider gekozen op maat van hun interesses, om zo het langetermijneffect te vergroten. De trajectbegeleiders van Atlas ondersteunen inburgeraars om een geschikte plaats te vinden. De meertalige website ikdoemee.be bundelt het aanbod van activiteiten voor inburgeraars in Antwerpen en heel Vlaanderen. Via deze website kunnen organisaties hun participatieactiviteiten bekend maken.
Dat is de theorie. Hoe staat het in de praktijk? Greet Suykerbuyk, projectleider van het participatietraject bij Atlas: “We zien bij de inburgeraars vooral veel interesse in sportactiviteiten en oefenkansen Nederlands. Er is niet veel recreatief sportaanbod. Er zijn vooral competities, waar geld en kennis voor nodig is. Vrijwilligerswerk is ook heel populair, maar wederom niet evident. Mensen die bezig zijn met hun inburgeringstraject hebben vaak taalniveau 1.1. Organisaties waar ze vrijwilligerswerk kunnen doen en waar ze met dat taalniveau welkom zijn, zitten snel vol. Dat is natuurlijk jammer, want veel mensen willen dat graag doen. Het participatietraject heeft het meeste impact als het op maat van de interesses van de inburgeraar is. “
In 2024 lanceerde Atlas een projectoproep met financiering van Europa WSE, om het participatieaanbod voor inburgeraars te verbreden in Antwerpen. Dat resulteerde in middelen voor 8 projecten, waaronder Tutti in Merksem, een initiatief van Sant'Egidio.
Greet van Atlas: “Voor de inburgeraars die graag in oefenkansen Nederlands willen participeren, is er iets meer aanbod, omdat verschillende organisaties daar rond werken. Tutti is daar 1 van. Een grote vraag van inburgeraars is om op een veilige manier Nederlands te kunnen oefenen, terwijl ze mensen leren kennen.”
Mariëlle De Bolle, verantwoordelijke van Tutti: “Bij ons kunnen inburgeraars op 3 manieren participeren. Met de taaloefenkansen, als klusjes-vrijwilliger of met onze ‘koffie- en vriendschap’ momenten waarbij we vooral ouderen en anderstaligen in contact brengen. We kijken samen met de inburgeraar wie ze zijn, wat ze graag doen. Hoe ziet hun leven eruit en hoe vaak zouden ze willen of kunnen komen per week? Op zaterdag is hier bijvoorbeeld ook een babysit aanwezig. Zo is Tutti echt beschikbaar voor iedereen. De persoon die dat doet is zelf een nieuwkomer; een Afghaanse vrouw die werkte als kleuterjuf. Zij doet dit als vrijwilligerswerk.”
Op vlak van sport en vrijwilligerswerk, twee veelgevraagde domeinen, zijn er dus momenteel nog niet veel kansen. Dat is belangrijk om te weten, gezien participatie wél een verplicht onderdeel is van het inburgeringstraject. Vanuit de samenleving moeten er dus ook voldoende kansen en aanbod gecreëerd worden zodat inburgering een succes is. En dat aanbod moet inclusief en toegankelijk genoeg zijn voor anderstaligen. Daar kan Atlas mee helpen.
Een veilige plek om de spreekdurf te vergroten
Atlas biedt ondersteuning aan rond duidelijke taal spreken en schrijven, divers-sensitief communiceren, wat voor aanbod je in een participatiekans kan verwerken enzovoort. Veiligheid is een veelgehoord woord als je spreekt over integratie en oefenkansen. Je veilig voelen is belangrijk om te durven spreken, durven fouten te maken en weten dat je gesteund wordt. Maar het gaat verder dan enkel fouten mogen maken. Het gaat ook om inclusiviteit, (h)erkenning en waardigheid.
Dagmar Tratsaert, procesbegeleider bij Team Taal van Atlas: “Die veilige omgeving is echt enorm belangrijk. Dat is iets waar we als Atlas erg op inzetten. Dat mensen zich warm onthaald voelen, is de eerste stap die een organisatie kan zetten om mensen toe te laten in een participatietraject. Als een organisatie zich openstelt als participatiekans, moeten ze werken aan de open houding van deelnemers die er al waren en hun medemerkers. Werken aan inclusie, inzicht in eigen vooroordelen, duidelijke taal enzovoort. Daar kan Atlas mee in ondersteunen.”
Mariëlle van Tutti: “Door de inburgeraar zelf te laten kiezen waar ze zich goed bij voelen bied je ook een stuk veiligheid aan. Je mag niet te hard vastklampen aan bepaalde dingen. Ik was nogal hard gefocust op Nederlands praten bijvoorbeeld. Atlas wees me op het feit dat Nederlands horen en mee aan tafel zitten ook erg waardevol is voor taalverwerving en participatie. Bij de oefenkansen laten we de deelnemers vrij om te kiezen bij welke groep en begeleider ze willen aansluiten. Elke begeleider heeft een eigen aanpak. Sommige vrouwen willen bijvoorbeeld liefst met een vrouwelijke begeleider spreken. Door dat niet te veel te benadrukken maar hen zelf keuzevrijheid te geven kan dat en is dat niet meteen een ‘ding’. Het helpt dat wij een grote en diverse groep vrijwilligers hebben. Divers in leeftijd, herkomst, uitstraling, aanpak enzovoort. Dat is superbelangrijk voor de veiligheid, zodat de deelnemers zich ook kunnen herkennen in de Belgen die hen ontvangen.”
Ondersteuning maakt sterker
Jij ziet kansen voor je organisatie om je open te stellen als participatieplek. Of jullie bieden al een oefenkans aan, er zijn vrijwilligersmogelijkheden en je bent overtuigd over de meerwaarde voor jouw organisatie om hier verder mee te gaan. Maar hoe zit het dan juist? Wie moet je meekrijgen? Hoe begin je eraan, waar moet je rekening mee houden? Wat werkt wel, en wat werkt niet? Een goede ondersteuning is erg belangrijk.
Greet van Atlas: “De ondersteuning die Atlas biedt is essentieel om een fijne en kwalitatieve participatiekans te bieden voor alle deelnemers. De collega’s van Atlas staan klaar om je te helpen, om de toegankelijkheid te vergroten. Atlas biedt ook een open vormingsaanbod aan, waar organisatoren en vrijwilligers van de participatiekansen aan kunnen deelnemen, bijvoorbeeld rond referentiekaders.”
Dagmar van Atlas: “Sommige organisaties hebben natuurlijk zelf veel kennis van zaken, dan kan de ondersteuning minimaal zijn. Bij Tutti hebben we wel verschillende contactmomenten gehad om samen te kijken wat er goed liep en wat ze nog konden aanpassen. We dachten samen met hen na over het concept. Tutti stuurt hun stagiaires en vrijwilligers naar onze inspiratiedag rond oefenkansen Nederlands, die Atlas jaarlijks organiseert. En naar ons open aanbod vol interessante vormingen. Zeker de vorming over duidelijke taal spreken geeft een goede basis voor een startende begeleider. We observeerden enkele oefenkansen en konden dan feedback geven.”
De begeleiders van Atlas sturen je bijvoorbeeld letterlijk te wandelen. Als in: ga naar buiten met je deelnemers! Neem deel aan de stad en gebruik dat als inspiratie om de taal te oefenen én de stad te leren kennen.
Mariëlle van Tutti: “Dankzij Atlas gaan wij echt naar buiten. We krijgen vaak updates over aanbod, tips en voorstellen van activiteiten. Jeff en Kaoutar, twee van onze vrijwilligers, zijn met hun groep naar het MAS en Red Star Linemuseum geweest. We konden al een paar keer dankzij Atlas een rondleiding in het stadhuis krijgen met een groep. Dat is supertof, want dat geeft heel gemakkelijk gespreksonderwerpen. Ik kan bijvoorbeeld zelf zeggen; ‘In deze zaal ben ik getrouwd.’ Dan ontstaan er vanzelf gesprekken. En dat geeft ook veel meer een connectie met de stad. Atlas leerde ons ook om zoveel mogelijk weg te blijven van het ‘lesgeven’ rond de taal. Je vervalt daar toch sneller in dan je denkt. We gaan met onze deelnemers naar rusthuizen, of wandelen rond in de buurt. We maken samen een A-kaart aan of gaan naar de markt. Natuurlijk zitten we ook regelmatig wel hier rond de tafel. Maar het is goed om de afwisseling te hebben.”
Et c’est parti(cipatie)
Het participatietraject is ondertussen al een hele tijd onderdeel van het inburgeringstraject . In 2024 ondertekenden 6048 mensen een inburgeringscontract bij Atlas. Dat betekent dat veel mensen in Antwerpen op zoek zijn naar aanbod waar ze kunnen participeren, netwerken, de samenleving leren kennen en hun Nederlands oefenen. Er zijn al heel wat organisaties die aanbod maken en aanpassen, met hulp van Atlas. Maar om van integratie een succes te maken, en de inburgeraars een kans te geven hun gevraagde doelen te bereiken, zullen er nog meer deuren open moeten gaan.
Greet van Atlas: “We zien dat de perceptie van de aanbodverstrekkers is veranderd. Vroeger werd er nogal snel gezegd, oké we laten het voor die groep want er zijn te veel drempels. Bijvoorbeeld voor moeders met jonge kinderen, die geen opvang konden regelen. Maar nu is het verplicht en de aanbodverstrekkers weten ook dat Atlas in gesprek gaat met de inburgeraars om de drempels zo goed mogelijk te verlagen. Ik zie nu dat organisaties echt nog extra inspanningen doen om toegankelijk te zijn en te blijven. Dat is een mooi gevolg van het participatietraject.”
Inclusie is een leerproces, en net als in oefenkansen Nederlands is het niet meer dan normaal dat er fouten gemaakt worden. Atlas biedt een veilige leeromgeving om van jouw vrijwilligerswerk, sportactiviteit, oefenkans, buddywerking, ontmoetingsactiviteit etc. een inclusieve participatiekans te maken. Zo wordt de activiteit die je al organiseert nog sterker en interessanter. Diversiteit verrijkt.
* Er is bijvoorbeeld een verschil tussen rechthebbenden en verplichte inburgeraars. Komt iemand van binnen de EU, dan is die persoon vrijgesteld van de inburgeringsplicht. Meer informatie vind je op de website van Vlaanderen.be
